આંતરરાષ્ટ્રીય માપદંડો અનુસાર હવા ગુણવત્તા સૂચકાંક (Air Quality Index – AQI) 200થી 300 વચ્ચે હોય તો તેને
અતિ અસ્વસ્થ (Very Unhealthy) શ્રેણીમાં ગણવામાં આવે છે. જ્યારે ભારતના રાષ્ટ્રીય AQI માપદંડ મુજબ આ સ્તરને
ખરાબ (Poor) શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવે છે. આ સ્થિતિમાં દરેક વ્યક્તિના સ્વાસ્થ્ય માટે ચેતવણી સમાન છે. લાંબા સમય સુધી આવા પ્રદૂષિત વાતાવરણમાં રહેવાથી મોટાભાગના લોકોને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થઈ શકે છે અને સંવેદનશીલ લોકો માટે ગંભીર સ્વાસ્થ્ય જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.
તાત્કાલિક અને ટૂંકા ગાળાની સ્વાસ્થ્ય અસરો
જ્યારે હવાનું પ્રદૂષણ આ સ્તરે પહોંચે છે ત્યારે PM2.5 અને PM10 જેવા સૂક્ષ્મ રજકણો તેમજ ઝેરી વાયુઓ ફેફસાંની અંદર ઊંડે સુધી પ્રવેશી લોહીમાં ભળી શકે છે. તેના કારણે શરીરના વિવિધ અંગો પર પ્રતિકૂળ અસરો થાય છે.
-
શ્વાસ લેવામાં તકલીફ: સ્વસ્થ પુખ્ત વયના લોકો અને બાળકો પણ બહાર મધ્યમ કક્ષાની શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરે ત્યારે ફેફસાંની કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડો, ઊંડો શ્વાસ લેતી વખતે છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસમાં ઘરઘરાટી અને ઉધરસમાં વધારો જેવી સમસ્યાઓ અનુભવી શકે છે.
-
આંખો અને ગળામાં બળતરા તથા થાક: આંખોમાં બળતરા અથવા પાણી આવવું, ગળામાં દુખાવો, નાક બંધ થઈ જવું અને વારંવાર માથાનો દુખાવો થવો જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
-
હૃદય અને રક્તવાહિનીઓ પર અસર: હવામાં રહેલા સૂક્ષ્મ પ્રદૂષિત રજકણો રક્તવાહિનીઓમાં તાત્કાલિક સોજો પેદા કરી શકે છે. તેના કારણે બ્લડ પ્રેશરમાં વધારો, હૃદયના ધબકારાની અનિયમિતતા અને હૃદય પર વધારાનું દબાણ ઊભું થઈ શકે છે.
-
ફેફસાંની રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ઘટાડો: હવામાં પ્રદૂષકોનું પ્રમાણ વધવાથી ફેફસાંમાં રહેલા એલ્વિયોલર મેક્રોફેજ (Alveolar Macrophages) નામના રોગપ્રતિકારક કોષોની કાર્યક્ષમતા પર અસર થાય છે. આ કોષો ફેફસાંમાંથી હાનિકારક રજકણોને દૂર કરવામાં મદદરૂપ બને છે.
સંવેદનશીલ લોકો માટે વધુ જોખમ
હવા પ્રદૂષણની અસર દરેક વ્યક્તિ પર થાય છે, પરંતુ કેટલાક લોકોમાં ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ ઊભી થવાની અને હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાની શક્યતા વધુ રહે છે.
-
ફેફસાંની બીમારી ધરાવતા લોકો: અસ્થમા, બ્રોન્કાઇટિસ અથવા ક્રોનિક ઓબ્સ્ટ્રક્ટિવ પલ્મોનરી ડિસીઝ (COPD) જેવી બીમારી ધરાવતા લોકોને વારંવાર તકલીફ વધી શકે છે. આવા દર્દીઓને રાહત આપતી દવાઓનો વધુ ઉપયોગ કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
-
હૃદયરોગના દર્દીઓ: અગાઉથી હૃદયની બીમારી ધરાવતા લોકોમાં એન્જાઇના (છાતીમાં દુખાવો), હૃદયના ધબકારાની અનિયમિતતા અને હાર્ટ એટેકનું જોખમ વધી શકે છે.
-
બાળકો અને વૃદ્ધો: બાળકોના ફેફસાંનો વિકાસ હજુ ચાલુ હોવાથી તેમના માટે પ્રદૂષણ વધુ નુકસાનકારક બની શકે છે. શરીરના વજનની સરખામણીએ બાળકો વધુ હવા શ્વાસમાં લે છે. બીજી તરફ, વૃદ્ધોમાં શ્વસનતંત્ર અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ સામાન્ય રીતે નબળી હોવાથી તેમના માટે પણ જોખમ વધારે રહે છે.
-
સગર્ભા મહિલાઓ: લાંબા સમય સુધી વધુ પ્રદૂષણના સંપર્કમાં રહેવાથી શરીરમાં સોજા અને બળતરા જેવી પ્રક્રિયાઓ વધી શકે છે, જે ગર્ભસ્થ શિશુના વિકાસને અસર કરી શકે છે.
લાંબા સમય સુધી પ્રદૂષિત હવામાં રહેવાથી થતી અસરો
જો કોઈ વ્યક્તિ અઠવાડિયાઓ કે મહિનાઓ સુધી AQI 200થી 300 વચ્ચેની પ્રદૂષિત હવામાં શ્વાસ લેતી રહે તો તેની અસર માત્ર કામચલાઉ બળતરા કે તકલીફ પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી, પરંતુ લાંબા ગાળાની બીમારીઓનું જોખમ પણ વધી શકે છે.
-
ફેફસાંને કાયમી નુકસાન: શ્વાસનળીની દિવાલો સતત જાડી થવાથી ફેફસાંની ક્ષમતામાં કાયમી ઘટાડો થઈ શકે છે. બાળકોમાં ફેફસાંનો વિકાસ પણ ધીમો પડી શકે છે.
-
હૃદયરોગ અને મેટાબોલિક બીમારીઓ: શરીરમાં સતત સોજો અને ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ (Oxidative Stress) વધવાથી રક્તવાહિનીઓ કઠણ બની શકે છે. તેના કારણે લાંબા ગાળે હાઈ બ્લડ પ્રેશર, સ્ટ્રોક, હૃદયની ધમનીઓ સંબંધિત બીમારીઓ અને ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસનું જોખમ વધી શકે છે.
પ્રદૂષણથી બચવા માટે જરૂરી સાવચેતી
હવામાં રહેલા પ્રદૂષિત રજકણો શરીરમાં પ્રવેશે તેનું પ્રમાણ ઘટાડવા માટે અમેરિકાની પર્યાવરણ સુરક્ષા એજન્સી (US EPA – AirNow) અને વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) જેવી સંસ્થાઓ દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવું જોઈએ.
-
બહાર કસરત કરવાનું ટાળો: પ્રદૂષણનું પ્રમાણ વધુ હોય ત્યારે બહાર દોડવું, ચાલવું, કસરત કરવી કે ભારે શારીરિક શ્રમ કરવાનું ટાળવું જોઈએ. વધુ ઝડપથી શ્વાસ લેવાથી પ્રદૂષિત રજકણો ફેફસાંમાં વધુ ઊંડે સુધી પ્રવેશે છે. સંવેદનશીલ લોકોએ બહારની તમામ પ્રકારની શારીરિક પ્રવૃત્તિ ટાળવી જોઈએ.

-
N95 અથવા FFP2 માસ્ક પહેરો: જો બહાર જવું અનિવાર્ય હોય તો યોગ્ય રીતે ફિટ થતો N95, KN95 અથવા FFP2 માસ્ક પહેરવો જોઈએ. સામાન્ય કાપડના અથવા સર્જિકલ માસ્ક PM2.5 જેવા અતિ સૂક્ષ્મ રજકણોને અસરકારક રીતે ફિલ્ટર કરી શકતા નથી.
-
ઘરની અંદરની હવા સ્વચ્છ રાખો: પ્રદૂષણનું પ્રમાણ વધુ હોય તેવા સમયે બારી-બારણાં બંધ રાખવાં જોઈએ. શક્ય હોય તો HEPA એર પ્યુરિફાયરનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. ઘરની અંદર અગરબત્તી, મીણબત્તી અને તમાકુના ધુમાડા જેવા પ્રદૂષણના સ્ત્રોતોથી પણ દૂર રહેવું જોઈએ.
ખાસ નોંધ: AQI 200થી 300 વચ્ચે હોય ત્યારે હવાનું પ્રદૂષણ સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય બની શકે છે. ખાસ કરીને બાળકો, વૃદ્ધો, સગર્ભા મહિલાઓ અને શ્વાસ તથા હૃદયની બીમારી ધરાવતા લોકોએ વિશેષ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.