પાઠ્યપુસ્તકો અને પરીક્ષાઓથી આગળ વધીને, ગુજરાતની (અંકલેશ્વર એસ્ટેટ રહેણાંક વિસ્તારમાં આવેલી) સંસ્કારદીપ વિદ્યાલય આધુનિક ટેક્નોલોજી, વ્યવસાયલક્ષી તાલીમ અને સામુદાયિક સહભાગિતાના સમન્વય દ્વારા વિદ્યાર્થીઓને આત્મવિશ્વાસુ, સર્વાંગી અને સક્ષમ નાગરિક બનાવવાનું કાર્ય કરી રહી છે.
લગભગ ત્રણ દાયકા પછી હું ગુજરાતના અંકલેશ્વરની મુલાકાતે આવ્યો હતો. આ ઔદ્યોગિક શહેરમાં ઘણું પરિવર્તન આવ્યું હતું, જો કે રસ્તાઓ પર હજી પણ કચરો જોવા મળતો હતો. પરંતુ અહીંના લોકો પહેલાની જેમ જ હૂંફાળા, મૈત્રીપૂર્ણ અને આવકાર આપનારા હતા. જોકે, આ મુલાકાત દરમિયાન સંસ્કારદીપ ટ્રસ્ટ દ્વારા સંચાલિત સંસ્કારદીપ વિદ્યાલયમાં જે જોવા મળ્યું તે મારા માટે સુખદ આશ્ચર્ય સમાન હતું. 
આ શાળાની સ્થાપના વર્ષ 1991માં કરવામાં આવી હતી. અંકલેશ્વર અને આસપાસનાં ગામોમાં આવેલા ઉદ્યોગોમાં કામ કરતા મોટાભાગના લોકોની માતૃભાષા ગુજરાતી હોવાથી, ગુજરાતી ભાષામાં ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ પૂરું પાડવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે શાળાની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતથી જ અહીં શૈક્ષણિક અને બિનશૈક્ષણિક એમ બંને ક્ષેત્રો પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવે છે.
બાળકોમાં વક્તૃત્વ કૌશલ્ય અને આત્મવિશ્વાસ વિકસાવવા માટે એક વ્યવસ્થિત પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવી છે. દરેક વર્ગના દરેક વિદ્યાર્થીને દરરોજ દરેક પિરિયડમાં પોતાની પસંદગીના વિષય પર પોતાની પસંદગીની ભાષામાં ત્રણ મિનિટ બોલવાની તક આપવામાં આવે છે. વિદ્યાર્થી અંગ્રેજી, હિન્દી અથવા ગુજરાતી ભાષામાં પોતાના વિચારો રજૂ કરી શકે છે.
શાળામાં શિક્ષણનું માધ્યમ ગુજરાતી હોવા છતાં વિદ્યાર્થીઓની અંગ્રેજી ભાષા પરની પકડ મજબૂત બને તે માટે વિશેષ પ્રયાસો કરવામાં આવે છે. પૂર્વ પ્રાથમિક વિભાગથી લઈને ધોરણ 10 સુધીનાં તમામ વર્ગખંડોમાં સ્માર્ટ બોર્ડ લગાવવામાં આવ્યાં છે, જેથી શિક્ષણ વધુ રસપ્રદ અને આંતરક્રિયાત્મક બની શકે. શિક્ષકોના માર્ગદર્શન હેઠળ વિદ્યાર્થીઓ પોતે પણ સ્માર્ટ બોર્ડનો ઉપયોગ કરતાં શીખે છે.
આ વર્ષે વિદ્યાર્થીઓમાં ગોખણપટ્ટી કે ગોખીને યાદ કરવાની પદ્ધતિને બદલે ચર્ચા અને વાદવિવાદ દ્વારા શીખવાની ટેવ વિકસે તે માટે એક નવી પહેલ શરૂ કરવામાં આવી છે.
વ્યવસાયલક્ષી શિક્ષણ દ્વારા જીવનકૌશલ્યોનો વિકાસ
વિદ્યાર્થીઓના સર્વાંગી વિકાસ માટે શાળાના પરિસરમાં વિવિધ બિનશૈક્ષણિક સુવિધાઓ ઊભી કરવામાં આવી છે. ધોરણ 6થી 9ના વિદ્યાર્થીઓ માટે શાળા સંચાલન દ્વારા ચાર વર્ષનો વ્યવસાયલક્ષી અભ્યાસક્રમ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. દર અઠવાડિયે 50 મિનિટનો એક પિરિયડ વ્યવસાયલક્ષી શિક્ષણ માટે ફાળવવામાં આવે છે.
આ સમય દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓને પ્લમ્બિંગ, ઇલેક્ટ્રિકલ કામ, ઘરમાં વપરાતાં સાદાં ઉપકરણોની મરામત, બાગકામ, રસોઈ, પ્રાથમિક ખેતી, સામાન્ય સીવણકામ અને કપડાંની મરામત સહિતનાં જીવનોપયોગી કૌશલ્યો શીખવવામાં આવે છે. ખાસ વાત એ છે કે આ તમામ કૌશલ્યો છોકરાઓ અને છોકરીઓ બંને શીખે છે.
રોબોટિક્સ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને વિજ્ઞાનનું પ્રાયોગિક શિક્ષણ
ભવિષ્યની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને રોબોટિક્સ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)નું જ્ઞાન આપવા માટે અત્યાધુનિક પ્રયોગશાળા વિકસાવવામાં આવી છે.
શાળાના ખુલ્લા મેદાનમાં વિવિધ વિજ્ઞાનનાં મોડેલો ધરાવતો સાયન્સ પાર્ક પણ સ્થાપવામાં આવ્યો છે. વર્ગખંડમાં માત્ર પાઠ્યપુસ્તકો વાંચીને શીખવાને બદલે વિદ્યાર્થીઓ અહીં પ્રાયોગિક અને આંતરક્રિયાત્મક મોડેલોની મદદથી વિજ્ઞાનના પાયાના સિદ્ધાંતો સમજે છે.
આ પાર્કની એક વિશેષતા એ છે કે અહીં શીખેલા સિદ્ધાંતો વિદ્યાર્થીઓ પોતે જ અન્ય શાળાઓમાંથી મુલાકાતે આવતા વિદ્યાર્થીઓને સમજાવે છે. આ માટે તેમને વિષયશિક્ષકની દેખરેખ હેઠળ સઘન તાલીમ આપવામાં આવે છે.
સાયન્સ પાર્ક ઉપરાંત STEM પ્રયોગશાળા અને ખગોળશાસ્ત્ર શિક્ષણ કેન્દ્રનો પણ અન્ય શાળાઓના વિદ્યાર્થીઓ શૈક્ષણિક પ્રવાસ દરમિયાન લાભ લઈ શકે છે.
વિદ્યાર્થીઓ માટે સુસજ્જ STEM પ્રયોગશાળા પણ વિકસાવવામાં આવી છે. દર અઠવાડિયે એક પિરિયડ વિજ્ઞાનનાં પ્રયોગો કરવા અને વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતો પર આધારિત પ્રોજેક્ટ તૈયાર કરવા માટે ફાળવવામાં આવે છે. વિદ્યાર્થીઓ અનેક મોડેલ બનાવે છે અને સરકાર દ્વારા આયોજિત વિજ્ઞાન મેળાઓમાં ભાગ લે છે.
શાળામાં નાનું પ્લેનેટેરિયમ પણ છે, જેમાં એકસાથે 25 વિદ્યાર્થીઓ બેસી શકે છે. અવકાશ અને બ્રહ્માંડ વિશેની રસપ્રદ બાબતો સમજાવવા માટે અહીં એક શિક્ષકની ખાસ નિમણૂક કરવામાં આવી છે. આ પ્રવૃત્તિ માટે દર અઠવાડિયે 50 મિનિટનો એક પિરિયડ ફાળવવામાં આવે છે.
વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓ માટે કાઉન્સેલિંગ કેન્દ્ર
વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓની વિવિધ સમસ્યાઓ ઓળખવા અને તેનો ઉકેલ લાવવા માટે શાળામાં કાઉન્સેલિંગ કેન્દ્ર સ્થાપવામાં આવ્યું છે. આ કેન્દ્રનો લાભ લેવા ઇચ્છતા વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓ માટે લાયકાત ધરાવતા નિષ્ણાત દ્વારા માર્ગદર્શન પૂરું પાડવામાં આવે છે.
અહીં સ્પીચ થેરાપી, ADHD (ધ્યાનની ઉણપ અને અતિસક્રિયતા સાથે સંકળાયેલી સ્થિતિ) સંબંધિત સમસ્યાઓ, અતિસક્રિયતા અને અન્ય વિશેષ જરૂરિયાતો ધરાવતા બાળકો માટે સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે.
શારીરિક અને સાંસ્કૃતિક વિકાસ માટેની સુવિધાઓ
શિક્ષણની સાથે વિદ્યાર્થીઓનો શારીરિક વિકાસ થાય તે માટે ખુલ્લું વ્યાયામગૃહ બનાવવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત વોલીબોલ કોર્ટ, બાસ્કેટબોલ કોર્ટ અને ખુલ્લું મેદાન પણ છે, જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ રમતગમતની પ્રેક્ટિસ કરીને પોતાની શારીરિક ક્ષમતા અને કૌશલ્યો વિકસાવી શકે છે.
વિદ્યાર્થીઓની પ્રતિભા અને કળાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ખુલ્લું રંગમંચ પણ બનાવવામાં આવ્યું છે. અહીં સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો યોજાય છે. દરેક વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ નૃત્ય અને એકાંકી નાટકો જેવી પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લે છે.
‘જનની ચિંતન સભા’ : માતાઓ માટે માર્ગદર્શનનું મંચ
છેલ્લાં 20 વર્ષથી ‘જનની ચિંતન સભા’ (માતાઓ માટેનું ચિંતન મંચ) સફળતાપૂર્વક ચાલી રહી છે. દર મહિને કામકાજના છેલ્લા દિવસે માતાઓ એકત્રિત થાય છે અને બાળવિકાસ તથા વાલીપણાને લગતા વિવિધ વિષયો પર પ્રતિષ્ઠિત પ્રેરક વક્તાનું માર્ગદર્શન મેળવે છે.
આ કાર્યક્રમમાં બાળકોની ખાણીપીણીની આદતો, આરોગ્યની સમસ્યાઓ, શિક્ષણ, ઉછેર અને નૈતિક મૂલ્યો જેવા વિષયો આવરી લેવામાં આવે છે. દર મહિને અંદાજે 250થી 300 માતાઓ આ કાર્યક્રમમાં ભાગ લે છે.
‘વાત્સલ્ય ગર્ભસંસ્કાર અને સંવર્ધન કેન્દ્ર’ : ગર્ભાવસ્થાથી બાળઉછેર સુધી માર્ગદર્શન
વાત્સલ્ય ગર્ભસંસ્કાર અને સંવર્ધન કેન્દ્ર દ્વારા ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન તેમજ બાળક ત્રણ વર્ષનું થાય ત્યાં સુધી તેના ઉછેર માટે સહાય અને માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે.
‘ગર્ભસંસ્કાર’ કાર્યક્રમ હેઠળ ગર્ભવતી માતાઓને ધ્યાન, સરળ યોગાસનો અને શ્વાસ લેવાની વિવિધ પદ્ધતિઓ શીખવવામાં આવે છે. લાયકાત ધરાવતા તબીબો અને અન્ય નિષ્ણાતો દ્વારા યોગ્ય પોષણ, હકારાત્મક વિચારો અને ગર્ભમાં રહેલા બાળક સાથે વાતચીત કરવાના મહત્ત્વ વિશે માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે.
માતાઓને સારાં પુસ્તકો વાંચવા, પ્રસન્ન રહેવા અને હકારાત્મક અભિગમ જાળવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. બાળક સાથે પ્રેમાળ સંબંધ વિકસે તે માટે કેટલીક બેઠકોમાં પિતાઓ અને દાદા-દાદી કે નાના-નાનીને પણ આમંત્રિત કરવામાં આવે છે.
‘બાળ સંવર્ધન’ કાર્યક્રમ હેઠળ માતાઓને બાળક ત્રણ વર્ષનું થાય ત્યાં સુધી તેના ઉછેર અંગે માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે. સ્તનપાનનું મહત્ત્વ અને તેની યોગ્ય પદ્ધતિઓ સમજાવવામાં આવે છે. બાળકને નવડાવવાની અને તેલથી માલિશ કરવાની રીતો શીખવવામાં આવે છે, તેમજ રસીકરણના સમયપત્રક અંગે માહિતી આપવામાં આવે છે.
પ્રસૂતિ પછી માતાઓમાં જોવા મળતા ડિપ્રેશન જેવી સમસ્યાઓ માટે પણ નિષ્ણાતોની મદદથી માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે. સામાન્ય બીમારીઓમાં આહાર અને ઘરગથ્થુ ઉપચાર અંગે ચર્ચા કરવામાં આવે છે. બાળકના ઉછેરમાં પિતાનો સહાયક અને સંવેદનશીલ અભિગમ કેટલો મહત્ત્વનો છે તેના પર પણ ભાર મૂકવામાં આવે છે.
અનુકરણ કરવા જેવું આદર્શ શૈક્ષણિક મોડેલ
દેશના એક દૂરના વિસ્તારમાં આવી સર્વાંગી સુવિધાઓ ધરાવતી શાળા જોઈને આનંદ થયો. સંસ્કારદીપ વિદ્યાલયનું આ મોડેલ માત્ર પાઠ્યપુસ્તકો અને પરીક્ષાઓ પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓના વ્યક્તિત્વ, કૌશલ્યો, આરોગ્ય, સર્જનાત્મકતા અને સામાજિક જવાબદારીના વિકાસને પણ સમાન મહત્ત્વ આપે છે.
આ શાળા એક એવું પ્રેરણાદાયી ઉદાહરણ રજૂ કરે છે, જેનું અનુકરણ અન્ય શાળાઓ અને સંસ્થાઓ પણ કરી શકે છે. સમાજમાં સારાં કાર્યોને ઓળખવા, તેમને પ્રોત્સાહન આપવા અને અન્ય સ્થળોએ અમલમાં મૂકવા યોગ્ય એવા ‘નેક્સસ ઑફ ગુડ’નું આ એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(લેખમાં વ્યક્ત કરાયેલા વિચારો લેખકના અંગત વિચારો છે.)